Woods ⸱ Bosco

A
Sacralità (e sfumature semantiche) della dimensione boschiva
Sacredness (and semantic nuances) of the wooded dimension
● Il. II 504-506: οἵ τε Πλάταιαν ἔχον ἠδ᾽ οἳ Γλισᾶντ᾽ ἐνέμοντο,
οἵ θ᾽ Ὑποθήβας εἶχον ἐϋκτίμενον πτολίεθρον,
Ὀγχηστόν θ᾽ ἱερὸν Ποσιδήϊον ἀγλαὸν ἄλσος.

● Il XX 7-9: οὔτέ τις οὖν ποταμῶν ἀπέην νόσφ᾽ Ὠκεανοῖο,
οὔτ᾽ ἄρα νυμφάων αἵ τ᾽ ἄλσεα καλὰ νέμονται
καὶ πηγὰς ποταμῶν καὶ πίσεα ποιήεντα.

● Od.Nella Vita di Omero attribuita ad Erodoto – ma anche in altre Vite antiche, databili all’età ellenistica, per lo più, ma deriv…
More > VI 291s.: δήεις ἀγλαὸν ἄλσος Ἀθήνης ἄγχι κελεύθου
αἰγείρων· ἐν δὲ κρήνη νάει, ἀμφὶ δὲ λειμών.

● Lucr. V 73-75: et quibus ille modis divum metus insinuarit
pectora, terrarum qui in orbi sancta tuetur
fana lacus lucos aras simulacraque divum.

● Verg.Originario di Mantova, Virgilio (70-19 a.C.) frequenta una scuola filosofica campana, e si mette in luce, intorno alla fine degli ann…
More > Ecl. 6,72s.: his tibi Grynei nemoris dicatur origo,
ne quis sit lucus quo se plus iactet Apollo.

● Verg.Originario di Mantova, Virgilio (70-19 a.C.) frequenta una scuola filosofica campana, e si mette in luce, intorno alla fine degli ann…
More > Aen. VII 10-12: proxima Circaeae raduntur litora terrae,
dives inaccessos ubi Solis filia lucos
adsiduo resonat cantu…

● Ovid.Publio Ovidio Nasone (43 a.C.-18 d.C.), nativo di Sulmona, è tra i più prolifici autori latini di elegie. Nella produzione di ambit…
More > Met. III 174-176: ecce nepos Cadmi dilata parte laborum
per nemus ignotum non certis passibus errans
pervenit in lucum.

● Liv. I 50,1: iam magna Tarquini auctoritas inter Latinorum proceres erat, cum in diem certam ut ad lucum Ferentinae conveniant indicit: esse, quae agere de rebus communibus velit…

● Sen. Ep. 41,3: si tibi occurrerit vetustis arboribus et solitam altitudinem egressis frequens lucus et conspectum caeli ramorum aliorum alios protegentium summovens obtentu, illa proceritas silvae et secretum loci et admiratio umbrae in aperto tam densae atque continuae fidem tibi numinis faciet.

● Plin.Plinio il vecchio (23/24-79 d.C.): funzionario imperiale e studioso in diversi ambiti del sapere antico, autore della monumentale …
More > Nat. XVI 95,249: non est omittenda in hac re et Galliarum admiratio. Nihil habent Druidae – ita suos appellant magos – visco et arbore, in qua gignatur, si modo sit robur, sacratius. Iam per se roborum eligunt lucos nec ulla sacra sine earum fronde conficiunt, ut inde appellati quoque interpretatione Graeca possint Druidae videri.

● Quint. Inst. I 6,34: etiamne a contrariis aliqua sinemus trahi, ut lucus, quia umbra opacus parum luceat.

● Tac. Germ. 9: ceterum nec cohibere parietibus deos neque in ullam humani oris speciem adsimulare ex magnitudine caelestium arbitrantur: lucos ac nemora consecrant deorumque nominibus appellant secretum illud, quod sola reverentia vident.

● Tac. Germ. 39: vetustissimos nobilissimosque Sueborum Semnones memorant; fides antiquitatis religione firmatur. stato tempore in silvam auguriis patrum et prisca formidine sacram nominis eiusdemque sanguinis populi legationibus coeunt caesoque publice homine celebrant barbari ritus horrenda primordia. est et alia luco reverentia: nemo nisi vinculo ligatus ingreditur, ut minor et potestatem numinis prae se ferens. si forte prolapsus est, attolli et insurgere haud licitum: per humum evolvuntur.

● Tac. Germ. 40: est in insula Oceani castum nemus, dicatumque in eo vehiculum, veste contectum; attingere uni sacerdoti concessum. is adesse penetrali deam intellegit vectamque bubus feminis multa cum veneratione prosequitur. […] apud Naharvalos antiquae religionis lucus ostenditur. praesidet sacerdos muliebri ornatu, sed deos interpretatione Romana Castorem Pollucemque memorant.

● Plut.Nativo di Cheronea, dalla quale si allontanò in rare occasioni, Plutarco (46-127) fu maestro di retorica, sacerdote, e autore di num…
More > Rom. VIII 20,1s.: φυλὰς δὲ τρεῖς καταστήσαντες, ὠνόμασαν τοὺς μὲν ἀπὸ Ῥωμύλου Ῥαμνήνσης, τοὺς δ᾽ ἀπὸ Τατίου Τατιήνσης, τρίτους δὲ Λουκερήνσης διὰ τὸ ἄλσος εἰς ὃ πολλοὶ καταφυγόντες ἀσυλίας δεδομένης τοῦ πολιτεύματος μετέσχον, τὰ δ᾽ ἄλση λούκους ὀνομάζουσιν.

● Serv. ad Aen. I 310: IN CONVEXO NEMORUM prooeconomia est ad causam pertinens. non enim tenebitur ab Afris, ut Ilionei, et qui cum ipso supervenerant. ‘convexo’ autem curvo, unde et convexum dicitur caelum. sane subaudimus ‘loco’, ut alibi “castrorum et campi medio”, id est spatio. ‘nemorum’ autem modo silvarum. interest autem inter nemus et silvam et lucum; lucus enim est arborum multitudo cum religione, nemus vero composita multitudo arborum, silva diffusa et inculta.

● Serv. ad Aen. I 441: LUCUS ubicumque VergiliusOriginario di Mantova, Virgilio (70-19 a.C.) frequenta una scuola filosofica campana, e si mette in luce, intorno alla fine degli ann…
More > lucum ponit, sequitur etiam consecratio, ut “luco tum forte parentis Pilumni Turnus sacrata valle sedebat”. unde et in sexto “nulli certa domus, lucis habitamus opacis”; dicuntur enim heroum animae lucos tenere. et mox sequitur ‘hic templum Iunoni ingens’. ‘lucus’ autem dicitur quod non luceat, non quod sint ibi lumina causa religionis, ut quidam volunt.

● Isid.Isidoro, vescovo di Siviglia (560 ca.- 636), fu il più grande erudito della Spagna visigotica. Nelle sue opere stor…
More > Etym. XIV 8,30: lucus est locus densis arboribus septus, solo lucem detrahens. potest et a conlucendo crebris luminibus dici, quae ibi propter religionem gentilium cultumque fiebant.

● Isid.Isidoro, vescovo di Siviglia (560 ca.- 636), fu il più grande erudito della Spagna visigotica. Nelle sue opere stor…
More > Etym. XVII 6,7: lucus est densitas arborum solum luce detrahens, tropo antiphrasis, eo quod non luceat; sive a luce, quod in eo lucebant funalia vel cerei propter nemorum tenebras.

B
Boschi e animismo
Woods and animism

● Hymn. in Ven. 264-272: τῇσι δ’ ἅμ’ ἢ ἐλάται ἠὲ δρύες ὑψικάρηνοι
γεινομένῃσιν ἔφυσαν ἐπὶ χθονὶ βωτιανείρῃ
καλαὶ τηλεθάουσαι ἐν οὔρεσιν ὑψηλοῖσιν.
ἑστᾶσ’ ἠλίβατοι, τεμένη δέ ἑ κικλήσκουσιν
ἀθανάτων· τὰς δ’ οὔ τι βροτοὶ κείρουσι σιδήρῳ.
ἀλλ’ ὅτε κεν δὴ μοῖρα παρεστήκῃ θανάτοιο
ἀζάνεται μὲν πρῶτον ἐπὶ χθονὶ δένδρεα καλά,
φλοιὸς δ’ ἀμφιπεριφθινύθει, πίπτουσι δ’ ἄπ’ ὄζοι,
τῶν δέ χ’ ὁμοῦ ψυχὴ λείποι φάος ἠελίοιο.

● IG XII4, nr. 283 (Kos, IV sec. a.C.):
αἴ τίς κα τάμνηι τὰς̣ κυπ̣α[ρ]ίσσ[ο]-
ς τὰς ἐν τῶι τεμένει ἢ τὰς ἔξω το-
ῦ τεμένεος ἢ φέρηι τὰ ξύλεα ἐκ τ-
οῦ τεμένεος τὰ κυπαρίσσινα, χι-
λίας δραχμὰς ἀποτεισάτω καὶ τ-
ὸ ἱαρὸν ἀσεβείτω, αἴ κα μὴ ἐκκλη-
σίαι δόξει ἐς δαμόσιον ἔργον· φ-
αινόντω δὲ τοὶ ἐπιμεληταὶ το̣[ῦ]
τεμένεος καὶ τῶν ἄλλων ὁ χ̣[ρηίζ]-
ων ἐς [τ]ὰν ἐκ̣[κ]λησίαν κατ[ὰ τὸν ἱα]-
[ρὸν νόμον καὶ τ]ὸ̣ν μαστ̣[ρικόν vv].

● Callim. Hymn. IV 84s.: ‘νύμφαι μὲν χαίρουσιν, ὅτε δρύας ὄμβρος ἀέξει,
Νύμφαι δ’ αὖ κλαίουσιν, ὅτε δρυσὶ μηκέτι φύλλα.’

● Ovid.Publio Ovidio Nasone (43 a.C.-18 d.C.), nativo di Sulmona, è tra i più prolifici autori latini di elegie. Nella produzione di ambit…
More > Met. IX 378-381: cumque loqui poterit, matrem facitote salutet,
et tristis dicat: ‘latet hoc in stipite mater.’
stagna tamen timeat nec carpat ab arbore flores
et frutices omnes corpus putet esse deorum.

● Plin.Plinio il vecchio (23/24-79 d.C.): funzionario imperiale e studioso in diversi ambiti del sapere antico, autore della monumentale …
More > Nat. XV 20,77s.: colitur ficus arbor in foro ipso ac comitio Romae nata, sacro fulguribus ibi conditis magisque ob memoriam eius quae, nutrix Romuli ac Remi, conditores imperii in Lupercali prima protexit, ruminalis appellatam quoniam sub ea inventa est lupa infantibus praebens rumim – ita vocabant mammam –, miraculo ex aere iuxta dicato, tamquam in comitium sponte transisset Atto Navio augurante. Nec sine praesagio aliquo arescit rursusque cura sacerdotum seritur. Fuit et ante Saturni aedem, urbis anno sexcentesimo sublata sacro a Vestalibus facto, cum Silvani simulacrum subverteret. Eadem fortuito statu vivit in medio foro, qua sidentia imperii fundamenta ostento fatali Curtius maximis bonis, hoc est virtute ac pietate ac morte praeclara, expleverat. Aeque fortuita eodem loco est vitis atque olea, umbrae gratia sedulitate plebeia sata, ara inde sublata gladiatorio munere Divi Iuli, quod novissime pugnavit in foro.

● Tac. Ann. XIII 58: eodem anno Ruminalem arborem in comitio, quae octingentos et triginta ante annos Remi Romulique infantiam texerat, mortuis ramalibus et arescente trunco deminutam prodigii loco habitum est, donec in novos fetus revivesceret.

● Plut.Nativo di Cheronea, dalla quale si allontanò in rare occasioni, Plutarco (46-127) fu maestro di retorica, sacerdote, e autore di num…
More > Thes. VIII 2: ἦν δὲ τῷ Σίνιδι καλλίστη καὶ μεγίστη θυγάτηρ, ὄνομα Περιγούνη. ταύτην τοῦ πατρὸς ἀνῃρημένου φυγοῦσαν ἐζήτει περιϊὼν ὁ Θησεύς· ἡ δ᾽ εἰς τόπον ἀπελθοῦσα λόχμην ἔχοντα πολλὴν στοιβήν τε πλείστην καὶ ἀσφάραγον, ἀκάκως πάνυ καὶ παιδικῶς ὥσπερ αἰσθανομένων δεομένη προσεύχετο μεθ᾽ ὅρκων, ἂν σώσωσιν αὐτὴν καὶ ἀποκρύψωσι, μηδέποτε λυμανεῖσθαι μηδὲ καύσειν.

● Porph. Abst. 1,6: τί γὰρ μᾶλλον ὁ βοῦν ἀποσφάττων καὶ πρόβατον ἀδικεῖ τοῦ κόπτοντος ἐλάτην ἢ δρῦν; εἴ γε καὶ τούτοις ἐμφύεται ψυχὴ κατὰ τὴν μεταμόρφωσιν. τῶν μὲν οὖν ἀπὸ τῆς στοᾶς καὶ τοῦ περιπάτου τὰ κυριώτατα ταῦτα.

C
La voce profetica dei boschi
The prophetic voice of the woods

● Od.Nella Vita di Omero attribuita ad Erodoto – ma anche in altre Vite antiche, databili all’età ellenistica, per lo più, ma deriv…
More > XIV 327-330: τὸν δ᾽ ἐς Δωδώνην φάτο βήμεναι, ὄφρα θεοῖο
ἐκ δρυὸς ὑψικόμοιο Διὸς βουλὴν ἐπακούσαι,
ὅππως νοστήσει᾽ Ἰθάκης ἐς πίονα δῆμον
ἤδη δὴν ἀπεών, ἢ ἀμφαδὸν ἦε κρυφηδόν.

● Soph.Sofocle (497-405 a.C.) è l’autore di alcuni dei drammi antichi più imitati e ripresi nella tradizione occidentale, forse anche pe…
More > Trach. 1164-1168: φανῶ δ᾽ ἐγὼ τούτοισι συμβαίνοντ᾽ ἴσα
μαντεῖα καινά, τοῖς πάλαι ξυνήγορα,
ἃ τῶν ὀρείων καὶ χαμαικοιτῶν ἐγὼ
Σελλῶν ἐσελθὼν ἄλσος εἰσεγραψάμην
πρὸς τῆς πατρῴας καὶ πολυγλώσσου δρυός,
ἥ μοι χρόνῳ τῷ ζῶντι καὶ παρόντι νῦν
ἔφασκε μόχθων τῶν ἐφεστώτων ἐμοὶ
λύσιν τελεῖσθαι, κἀδόκουν πράξειν καλῶς.

● Plat. Phaedr. 244b : ἥ τε γὰρ δὴ ἐν Δελφοῖς προφῆτις αἵ τ’ ἐν Δωδώνῃ ἱέρειαι μανεῖσαι μὲν πολλὰ δὴ καὶ καλὰ ἰδίᾳ τε καὶ δημοσίᾳ τὴν Ἑλλάδα ἠργάσαντο, σωφρονοῦσαι δὲ βραχέα ἢ οὐδέν. […] 275b: οἱ δέ γ’, ὦ φίλε, ἐν τῷ τοῦ Διὸς τοῦ Δωδωναίου ἱερῷ δρυὸς λόγους ἔφησαν μαντικοὺς πρώτους γενέσθαι. τοῖς μὲν οὖν τότε, ἅτε οὐκ οὖσι σοφοῖς ὥσπερ ὑμεῖς οἱ νέοι, ἀπέχρη δρυὸς καὶ πέτρας ἀκούειν ὑπ’ εὐηθείας, εἰ μόνον ἀληθῆ λέγοιεν.

● Dion. Hal. Ant. Rom. I 56,3: ταῦτα δὲ αὐτῷ διανοουμένῳ καὶ τοὺς θεοὺς ἔχοντι δι᾽ αἰτίας ἄφνω λέγεται φωνή τις ἐκ τῆς νάπης ἀφανοῦς ὄντος τοῦ φθεγγομένου προσπεσεῖν κελεύουσα μένειν τε αὐτόθι καὶ πολίζεσθαι διὰ ταχέων καὶ μὴ τῷ ἀπόρῳ τῆς παρούσης δόξης ἐπιτρέψαντα, εἰ μὴ ἐν εὐβότῳ γῇ τὸν βίον ἱδρύσεται, τὴν μέλλουσάν τε καὶ ὅσον οὔπω παροῦσαν εὐτυχίαν ἀπώσασθαι.

● Verg.Originario di Mantova, Virgilio (70-19 a.C.) frequenta una scuola filosofica campana, e si mette in luce, intorno alla fine degli ann…
More > Aen. VII 81-91: at rex sollicitus monstris oracula Fauni,
fatidici genitoris, adit lucosque sub alta
consulit Albunea, nemorum quae maxima sacro
fonte sonat saevamque exhalat opaca mephitim.
Hinc italae gentes omnisque Oenotria tellus
in dubiis responsa petunt; huc dona sacerdos
cum tulit et caesarum ovium sub nocte silenti
pellibus incubuit stratis somnosque petivit,
multa modis simulacra videt volitantia miris
et varias audit voces fruiturque deorum
conloquio atque imis Acheronta adfatur Avernis.

● Ovid.Publio Ovidio Nasone (43 a.C.-18 d.C.), nativo di Sulmona, è tra i più prolifici autori latini di elegie. Nella produzione di ambit…
More > Met. VII 623s., 629-633:
forte fuit iuxta patulis rarissima ramis
sacra Iovi quercus de semine Dodonaeo
…
intermuit ramisque sonum sine flamine motis
alta dedit quercus: pavido mihi membra timore
horruerant stabantque comae; tamen oscula terrae
roboribusque dedi nec me sperare fatebar,
sperabam tamen atque animo mea vota fovebam.

XIII 713-716:
…certatam lite deorum
Ambraciam versique vident sub imagine saxum
iudicis, Actiaco quae nunc ab Apolline nota est,
vocalemque sua terram Dodonida quercu.

XV 791-793:
tristia mille locis Stygius dedit omina bubo,
mille locis lacrimavit ebur, cantusque feruntur
auditi sanctis et verba minantia lucis.

● Liv. III 25,6-8: in ea castra Q. Fabius, P. Volumnius, A. Postumius legati ab Roma venerunt questum iniurias et ex foedere res repetitum. eos Aequorum imperator, quae mandata habeant ab senatu Romano, ad quercum iubet dicere; se alia interim acturum. quercus, ingens arbor, praetorio imminebat, cuius umbra opaca sedes erat. tum ex legatis unus abiens ‘et haec’ inquit ‘sacrata quercus et quidquid deorum est audiant foedus a vobis ruptum nostrisque et nunc querellis adsint et mox armis, cum deorum hominumque simul violata iura exsequemur.’

● Plin.Plinio il vecchio (23/24-79 d.C.): funzionario imperiale e studioso in diversi ambiti del sapere antico, autore della monumentale …
More > Nat. XVII 38, 243: qualibus ostentis Aristandri apud Graecos volumen scatet, ne in infinitum abeamus, apud nos vero C. Epidii commentarii, in quibus arbores locutae quoque reperiuntur. Subsedit in Cumano arbor gravi ostento paulo ante Pompei Magni bella civilia paucis ramis eminentibus; inventum Sibyllinis libris internicionem hominum fore, tantoque eam maiorem, quanto propius ab urbe facta esset. Sunt prodigia et cum alienis locis enascuntur, ut in capitibus statuarum vel aris, et cum in arboribus ipsis alienae.

● Procop. De bel. VIII 3,14: οἱ δὲ βάρβαροι οὗτοι μέχρι μὲν ἐς ἐμὲ ἄλση τε καὶ ὕλας ἐσέβοντο. θεοὺς γὰρ τὰ δένδρα.

D
Boschi infernali
Infernal Woods

● Od. X 508-512: ἀλλ᾽ ὁπότ᾽ ἂν δὴ νηὶ δι᾽ Ὠκεανοῖο περήσῃς,
ἔνθ᾽ ἀκτή τε λάχεια καὶ ἄλσεα Περσεφονείης,
μακραί τ᾽ αἴγειροι καὶ ἰτέαι ὠλεσίκαρποι,
νῆα μὲν αὐτοῦ κέλσαι ἐπ᾽ Ὠκεανῷ βαθυδίνῃ,
αὐτὸς δ᾽ εἰς Ἀίδεω ἰέναι δόμον εὐρώεντα.

● Aristoph.Aristofane (450-385 ca. a.C.) fu fra i primi autori comici (tuttavia non assolutamente il primo) a ‘depurare’ la commedia dal …
More > Ran. 154-157: ἐντεῦθεν αὐλῶν τίς σε περίεισιν πνοή,
ὄψει τε φῶς κάλλιστον ὥσπερ ἐνθάδε,
καὶ μυρρινῶνας καὶ θιάσους εὐδαίμονας
ἀνδρῶν γυναικῶν καὶ κρότον χειρῶν πολύν.

445s.: νῦν ἱερὸν ἀνὰ κύκλον θεᾶς, ἀνθοφόρον ἀν᾽ ἄλσος
παίζοντες οἷς μετουσία θεοφιλοῦς ἑορτῆς.

● Ap. Rh. II 734-739: ἐκ δ᾽ αὐτῆς εἴσω κατακέκλιται ἤπειρόνδε
κοίλη ὕπαιθα νάπη, ἵνα τε σπέος ἔστ᾽ Ἀίδαο
ὕλῃ καὶ πέτρῃσιν ἐπηρεφές, ἔνθεν ἀυτμὴ
πηγυλίς, ὀκρυόεντος ἀναπνείουσα μυχοῖο
συνεχές, ἀργινόεσσαν ἀεὶ περιτέτροφε πάχνην,
ἥ τε μεσημβριόωντος ἰαίνεται ἠελίοιο.

● Verg.Originario di Mantova, Virgilio (70-19 a.C.) frequenta una scuola filosofica campana, e si mette in luce, intorno alla fine degli ann…
More > Aen. VI 117s.: alma, precor, miserere: potes namque omnia, nec te
nequiquam lucis Hecate praefecit avernis.

VI 131s.:…tenent media omnia silvae
Cocytosque sinu labens circumvenit atro.

VI 236-240: his actis, propere exsequitur praecepta Sibyllae.
spelunca alta fuit vastoque inmanis hiatu,
scrupea, tuta lacu nigro nemorumque tenebris,
quam super haut ullae poterant inpune volantes
tendere iter pinnis…

VI 703-705: interea videt Aeneas in valle reducta
seclusum nemus et virgulta sonantia silvae
Lethaeumque domos placidas qui praenatat amnem.

● Ovid.Publio Ovidio Nasone (43 a.C.-18 d.C.), nativo di Sulmona, è tra i più prolifici autori latini di elegie. Nella produzione di ambit…
More > Met. IV 432s.: est via declivis, funesta nubila taxo:
ducit ad infernas per muta silentia sedes.

● XIV 113-115: …auro
fulgentem ramum silva Iunonis Avernae
monstravit iussitque suo divellere trunco.

● Paus. IX 39,9s.: τοῦτο τὸ ἄγαλμα ἰδὼν καὶ θεραπεύσας τε καὶ εὐξάμενος ἔρχεται πρὸς τὸ μαντεῖον, χιτῶνα ἐνδεδυκὼς λινοῦν καὶ ταινίαις τὸν χιτῶνα ἐπιζωσθεὶς καὶ ὑπο δησάμενος ἐπιχωρίας κρηπῖδας. ἔστι δὲ τὸ μαντεῖον ὑπὲρ τὸ ἄλσος ἐπὶ τοῦ ὄρους.

X 30,6: ἀποβλέψαντι δὲ αὖθις ἐς τὰ κάτω τῆς γραφῆς, ἔστιν ἐφεξῆς μετὰ τὸν Πάτροκλον οἷα ἐπὶ λόφου τινὸς Ὀρφεὺς καθεζόμενος, ἐφάπτεται δὲ καὶ τῇ ἀριστερᾷ κιθάρας, τῇ δὲ ἑτέρᾳ χειρὶ ἰτέας ψαύει· κλῶνές εἰσιν ὧν ψαύει, προσανακέκλιται δὲ τῷ δένδρῳ. τὸ δὲ ἄλσος ἔοικεν εἶναι τῆς Περσεφόνης, ἔνθα αἴγειροι καὶ ἰτέαι δόξῃ τῇ Ὁμήρου πεφύκασιν.

● Claud. Rapt. Pros. II 103-118:…vivo de pumice fontes
roscida mobilibus lambebant gramina rivis,
silvaque torrentes ramorum frigore soles
temperat et medio brumam sibi vindicat aestu:
apta fretis abies, bellis accommoda cornus,
quercus amica Iovi, tumulos tectura cupressus,
ilex plena favis, venturi praescia laurus;
fluctuat hic denso crispata cacumine buxus,
hic hederae serpunt, hic pampinus induit ulmos.
haud procul inde lacus (Pergum dixere Sicani)
panditur et nemorum frondoso margine cinctus
vicinis pallescit aquis: admittit in altum
cernentes oculos et late pervius umor
ducit inoffensos liquido sub flumine visus
imaque perspicui prodit secreta profundi,
huc elapsa cohors gaudet per florida rura.

E
Persone che diventano piante, piante che perdono sangue
People who become plants, plants that lose blood

● Callim. Hymn. VI 32-39:
τουτάκις ἁ χείρων Ἐρυσίχθονος ἅψατο βωλά·
σεύατ’ ἔχων θεράποντας ἐείκοσι, πάντας ἐν ἀκμᾷ,
πάντας δ’ ἀνδρογίγαντας ὅλαν πόλιν ἀρκίος ἆραι,
ἀμφότερον πελέκεσσι καὶ ἀξίναισιν ὁπλίσσας,
ἐς δὲ τὸ τᾶς Δάματρος ἀναιδέες ἔδραμον ἄλσος.
ἦς δέ τις αἴγειρος, μέγα δένδρεον αἰθέρι κῦρον,
τῷ ἔπι ταὶ νύμφαι ποτὶ τὤνδιον ἑψιόωντο·
ἃ πράτα πλαγεῖσα κακὸν μέλος ἴαχεν ἄλλαις.

● Verg.Originario di Mantova, Virgilio (70-19 a.C.) frequenta una scuola filosofica campana, e si mette in luce, intorno alla fine degli ann…
More > Aen. III 27-29; 41-46:
nam quae prima solo, ruptis radicibus, arbor
vellitur, huic atro licuntur sanguine guttae
et terram tabo maculant.

quid miserum, Aenea, laceras? iam parce sepulto,
parce pias scelerare manus. Non me tibi Troia
externum tulit aut cruor hic de stipite manat.
Heu fuge crudelis terras, fuge litus avarum.
Nam Polydorus ego. Hic confixum ferrea texit
telorum seges et iaculis increvit acutis.

● Ovid.Publio Ovidio Nasone (43 a.C.-18 d.C.), nativo di Sulmona, è tra i più prolifici autori latini di elegie. Nella produzione di ambit…
More > Met. I 548-552: vix prece finita torpor gravis occupat artus:
mollia cinguntur tenui praecordia libro,
in frondem crines, in ramos bracchia crescunt;
pes modo tam velox pigris radicibus haeret,
ora cacumen habet…

II 358-363: non satis est: truncis avellere corpora temptat
et teneros manibus ramos abrumpit; at inde
sanguineae manant tamquam de vulnere guttae.
‘parce, precor, mater’, quaecumque est saucia, clamat,
‘parce, precor! nostrum laceratur in arbore corpus.
iamque vale’ – cortex in verba novissima venit.

VIII 758-764: contremuit gemitumque dedit Deoia quercus,
et partier frondes, partier pallescere glandes
coepere ac longi pallore ducere rami.
cuius ut in trunco fecit manus inpia vulnus,
haud aliter fluxit discusso cortice sanguis,
quam solet, ante aras ingens ubi victima taurus
concidit, abrupta cruor e cervice profundi.

VIII 714-719: …frondere Philemona Baucis,
Baucida conspexit senior frondere Philemon.
iamque super geminos crescente cacumine vultus
mutua, dum licuit, reddebant dicta ‘vale’ que
‘o coniunx’ dixere simul, simul abdita texit
ora frutex.

IX 344-348: …vidi guttas e flore cruentas
decidere et tremulo ramos horrore moveri.
scilicet, ut referunt tardi nunc denique agrestes,
Lotis in hanc nymphe fugiens obscena Priapi
contulerat versos, servato nomine, vultus.

X 136-140: iamque per inmensos egesto sanguine fletus
in viridem verti coeperunt membra colorem
et, modo qui nivea pendebant fronte capilli,
horrida caesaries fieri sumptoque rigore
siderum gracili spectare cacumine caelum.

XI 77-84: …at illam
lenta tenet radix exsultantemque coercet,
dumque ubi sint digiti, dum pes ubi quaerit et ungues,
adspicit in teretes lignum succedere suras
et conata femur maerenti plangere dextra
robora percussit: pectus quoque robora fiunt,
robora sunt umeri, longos quoque bracchia veros
esse putes ramos et non fallere putando.

XIV 521-526: inprobat has pastor saltuque imitatus agresti
addidit obscenis convicia rustica dictis,
nec prius obticuit, quam guttura condidit arbor.
arbor enim est, sucoque licet cognoscere mores:
quippe notam linguae bacis oleaster amaris
exhibit; asperitas verborum cessit in illas.

● Serv. ad Aen. III 46: INCREVIT reviruit. traxit autem hoc de historia Romana. nam Romulus, captato augurio, hastam de Aventino monte in Palatinum iecit: quae fixa fronduit et arborem fecit.

F
Narrazioni boschive: avventure e disavventure tra le selve
Woodland narratives: adventures and misadventures in the woods

● Od.Nella Vita di Omero attribuita ad Erodoto – ma anche in altre Vite antiche, databili all’età ellenistica, per lo più, ma deriv…
More > V 63-67: ὕλη δὲ σπέος ἀμφὶ πεφύκει τηλεθόωσα,
κλήθρη τ᾽ αἴγειρός τε καὶ εὐώδης κυπάρισσος.
ἔνθα δέ τ᾽ ὄρνιθες τανυσίπτεροι εὐνάζοντο,
σκῶπές τ᾽ ἴρηκές τε τανύγλωσσοί τε κορῶναι
εἰνάλιαι, τῇσίν τε θαλάσσια ἔργα μέμηλεν.

X 307-309: Ἑρμείας μὲν ἔπειτ᾽ ἀπέβη πρὸς μακρὸν Ὄλυμπον
νῆσον ἀν᾽ ὑλήεσσαν, ἐγὼ δ᾽ ἐς δώματα Κίρκης
ἤια.

XIX 439-443: ἔνθα δ᾽ ἄρ᾽ ἐν λόχμῃ πυκινῇ κατέκειτο μέγας σῦς·
τὴν μὲν ἄρ᾽ οὔτ᾽ ἀνέμων διάει μένος ὑγρὸν ἀέντων,
οὔτε μιν Ἠέλιος φαέθων ἀκτῖσιν ἔβαλλεν,
οὔτ᾽ ὄμβρος περάασκε διαμπερές· ὣς ἄρα πυκνὴ
ἦεν, ἀτὰρ φύλλων ἐνέην χύσις ἤλιθα πολλή.

● Callim. Hymn. V 110-118: καὶ τῆνος μεγάλας σύνδρομος Ἀρτέμιδος
ἐσσεῖτ᾽· ἀλλ᾽ οὐκ αὐτὸν ὅ τε δρόμος αἵ τ᾽ ἐν ὄρεσσι
ῥυσεῦνται ξυναὶ τᾶμος ἑκαβολίαι,
ὁππόκ᾽ ἂν οὐκ ἐθέλων περ ἴδῃ χαρίεντα λοετρὰ
δαίμονος· ἀλλ᾽ αὐταὶ τὸν πρὶν ἄνακτα κύνες
τουτάκι δειπνησεῦντι· τὰ δ᾽ υἱέος ὀστέα μάτηρ
λεξεῖται δρυμὼς πάωτας ἐπερχομένα·
ὀλβίσταν ἐρέει σε καὶ εὐαίωνα γενέσθαι,
ἐξ ὀρέων ἀλαὸν παῖδ᾽ ὑποδεξαμέναν.

● Ap. Rh. IV 123-130: τὼ δὲ δι᾽ ἀτραπιτοῖο μεθ᾽ ἱερὸν ἄλσος ἵκοντο,
φηγὸν ἀπειρεσίην διζημένω, ᾗ ἔπι κῶας
βέβλητο, νεφέλῃ ἐναλίγκιον, ἥ τ᾽ ἀνιόντος
ἠελίου φλογερῇσιν ἐρεύθεται ἀκτίνεσσιν.
αὐτὰρ ὁ ἀντικρὺ περιμήκεα τείνετο δειρὴν
ὀξὺς ἀύπνοισιν προϊδὼν ὄφις ὀφθαλμοῖσιν
νισσομένους· ῥοίζει δὲ πελώριον, ἀμφὶ δὲ μακραὶ
ἠιόνες ποταμοῖο καὶ ἄσπετον ἴαχεν ἄλσος.

● Dion. Hal. Th. 6: ἔπειτα κατὰ τὸ μηδὲν αὐτῇ μυθῶδες προσάψαι, μηδ᾽ εἰς ἀπάτην καὶ γοητείαν τῶν πολλῶν ἐκτρέψαι τὴν γραφήν, ὡς οἱ πρὸ αὐτοῦ πάντες ἐποίησαν, Λαμίας τινὰς ἱστοροῦντες ἐν ὕλαις καὶ νάπαις ἐκ γῆς ἀνἱεμένας, καὶ Ναΐδας ἀμφιβίους ἐκ Ταρτάρων ἐξιούσας καὶ διὰ πελάγους νηχομένας καὶ μιξόθηρας, καὶ ταύτας εἰς ὁμιλίαν ἀνθρώποις συνερχομένας, καὶ ἐκ θνητῶν καὶ θείων συνουσιῶν γονὰς ἡμιθέους, καὶ ἄλλας τινὰς ἀπίστους τῷ καθ᾽ ἡμᾶς βίῳ καὶ πολὺ τὸ ἀνόητον ἔχειν δοκούσας ἱστορίας.

● Verg.Originario di Mantova, Virgilio (70-19 a.C.) frequenta una scuola filosofica campana, e si mette in luce, intorno alla fine degli ann…
More > Ecl. 8,97-99: his ego saepe lupum fieri et se condere silvis
Moerin, saepe animas imis excire sepulcris,
atque satas alio vidi traducere messes.

● Hor. Epod. 5, 55-60: formidulosis cum latent silvis ferae
dulci sopore languidae,
senem, quod omnes rideant, adulterum
latrent Suburanae canes
nardo perunctum, quale non perfectius
meae laborarint manus.

● Ovid.Publio Ovidio Nasone (43 a.C.-18 d.C.), nativo di Sulmona, è tra i più prolifici autori latini di elegie. Nella produzione di ambit…
More > Met. III 28-34: silva vetus stabat nulla violata securi
et spectus in medio virgis ac vimine densus
efficiem humilem lapidum conpagibus arcum,
uberibus fecundus aquis; ubi conditus antro
Martius anguis erat cristis praesignis et auro:
igne micant oculi, corpus tumet omne veneno,
tresque micant linguae, triplici stant ordine dentes.

III 322-327: …placuit quae sit sententia docti
quaerere Tiresiae: venus huic erat utraque nota.
nam duo magnorum viridi coeuntia silva
corpora serpentum baculi violaverat ictu
deque viro factus, mirabile, femina septem
egerat autumnos.

VI 520-524: …cum rex Pandione natam
in stabula alta trahit silvis obscura vetustis
atque ibi pallentem…/…/includit.

VII 74-77: ibat (scil. Medea) ad antiquas Hecates Perseidos aras,
quas nemus umbrosum secretaque silva tegebat,
et iam fortis erat, pulsusque resederat ardor,
cum videt Aesoniden, extinctaque flamma reluxit.

● Hyg. Fab. 3,1: Phrixus et Helle insania a Libero obiecta cum in silva errarent Nebula mater eo dicitur venisse et arietem inauratum adduxisse, Neptuni et Teophanes filium, eumque natos suos ascendere iussit et Colchos ad regem Aeetam Solis filium transire ibique arietem Marti immolare.

G
Sacerdoti e riti boschivi
Woods priests and rites
● Verg.Originario di Mantova, Virgilio (70-19 a.C.) frequenta una scuola filosofica campana, e si mette in luce, intorno alla fine degli ann…
More > Aen. V 759-761: tum vicina astris Erycino in vertice sedes
fundatur Veneri Idaliae tumuloque sacerdos
ac lucus late sacer additur Anchiseo.

● Strab. Geogr. V 3,12: τὸ δ’ Ἀρτεμίσιον, ὃ καλοῦσι νέμος, ἐκ τοῦ ἐν ἀριστερᾷ μέρους τῆς ὁδοῦ τοῖς ἐξ Ἀρικίας ἀναβαίνουσιν. τῆς δ’ Ἀρικίνης τὸ ἱερὸν λέγουσιν ἀφίδρυμά τι τῆς Ταυροπόλου· καὶ γάρ τι βαρβαρικὸν κρατεῖ καὶ Σκυθικὸν περὶ τὸ ἱερὸν ἔθος. καθίσταται γὰρ ἱερεὺς ὁ γενηθεὶς αὐτόχειρ τοῦ ἱερωμένου πρότερον δραπέτης ἀνήρ· ξιφήρης οὖν ἐστιν ἀεὶ περισκοπῶν τὰς ἐπιθέσεις, ἕτοιμος ἀμύνεσθαι.

● Ovid.Publio Ovidio Nasone (43 a.C.-18 d.C.), nativo di Sulmona, è tra i più prolifici autori latini di elegie. Nella produzione di ambit…
More > Met. XIV 331s .: quaeque (scil. dryades) colunt Scythicae stagnum nemorale Dianae
finitimosque lacus…

● Paus. IX 3,3s.: Δαίδαλα οὖν ἄγουσιν οἱ Πλαταιεῖς ἑορτὴν δι’ ἔτους ἑβδόμου μέν, ὡς ἔφασκεν ὁ τῶν ἐπιχωρίων ἐξηγητής, ἀληθεῖ μέντοι λόγῳ δι’ ἐλάσσονος καὶ οὐ τοσούτου χρόνου· ἐθελήσαντες δὲ ἀπὸ Δαιδάλων ἐς Δαίδαλα ἕτερα ἀναριθμῆσαι τὸν μεταξὺ χρόνον ἐς τὸ ἀκριβέστατον οὐκ ἐγενόμεθα οἷοί τε. ἄγουσι δὲ οὕτω τὴν ἑορτήν. δρυμός ἐστιν Ἀλαλκομενῶν οὐ πόρρω· μέγιστα τῶν ἐν Βοιωτίᾳ στελέχη δρυῶν ἐστιν ἐνταῦθα. ἐς τοῦτον οἱ Πλαταιεῖς ἀφικόμενοι τὸν δρυμὸν προτίθενται μοίρας κρεῶν ἑφθῶν.

H
Il timore dei boschi
The fear of the woods

● Ovid.Publio Ovidio Nasone (43 a.C.-18 d.C.), nativo di Sulmona, è tra i più prolifici autori latini di elegie. Nella produzione di ambit…
More > Fast. IV 749-755; 761s.; 777s.:
sive sacro pavi sedive sub arbore sacra,
pabulaque e bustis inscia carpsit ovis;
si nemus intravi vetitum, nostrisve fugatae
sunt oculis nymphae semicaperque deus;
si mea falx ramo lucum spoliavit opaco,
unde data est aegrae fiscina frondis ovi,
da veniam culpae…

nec Dryadas nec nos videamus labra Dianae
nec Faunum, medio cum premit arva die.

his dea placanda est: haec tu conversus ad ortus
dic quater et vivo perlue rore manus.

I
Boschi che rinascono
Reborning Woods

● Bas. Hom.Nella Vita di Omero attribuita ad Erodoto – ma anche in altre Vite antiche, databili all’età ellenistica, per lo più, ma deriv…
More > in Hex. V 7: ἤδη δέ τινες τετηρήκασιν ἐκτεμνομένας ἢ καὶ ἐπικαιομένας τὰς πίτυς εἰς δρυμῶνας μεθίστασθαι.

● Serv. ad. Aen. VII 800: ET VIRIDI GAVDENS FERONIA LUCO non vacat quod addidit ‘viridi’: nam cum aliquando huius fontis lucus fortuito arsisset incendio et vellent incolae exinde transferre simulacra deorum, subito reviruit.